Η έκπτωση του “καλού” στην κατάντια του… Κατρούγκαλου!

katrougkalos-sooc

Ευθυτενής, χέρι στην τσέπη, μαντηλάκι ασορτί, ύφος αγέρωχο… “Στη φοιτητριούλα που σ’ έχει ερωτευτεί, θα σε καταγγείλω, πονηρέ πολιτευτή…”

Κάποτε στην Ελβετία, το κράτος ήθελε να κατασκευάσει ένα χώρο αποθήκευσης ραδιενεργών πυρηνικών αποβλήτων, ώστε να αποφορτιστεί σημαντικά το κοινωνικό σύνολο από το άχθος ενός επικίνδυνου προβλήματος. Έπρεπε να βρεθεί το κατάλληλο μέρος. Κι οι κάτοικοι πώς θα πείθονταν; Διότι, τα οφέλη από τη διαμόρφωση ενός τέτοιου χώρου προφανώς όλοι τα κατανοούν, αλλά το κόστος (της υποβάθμισης μιας περιοχής) ποιος προτίθεται να το επωμιστεί, όταν πρόκειται για τη δική του περιοχή; Εντούτοις, το κράτος δεν άργησε να βρει το χωριό, πλησίον του οποίου θα κατασκευαζόταν ο αποθηκευτικός χώρος. Έγινε μια σοβαρή δημοσκοπική έρευνα στους κατοίκους του χωριού: “Αποδέχεστε την κατασκευή της αποθήκης πυρηνικών αποβλήτων στον τόπο σας, προκειμένου να επωφεληθεί ολόκληρη η Ελβετία”; Οι κάτοικοι, αναλογιζόμενοι το κοινωνικό τους καθήκον και εμφορούμενοι προφανώς από (μια αξιοπερίεργη για τα ελληνικά δεδομένα) αίσθηση ευθύνης, απάντησαν θετικά, σε ποσοστό 51%. Μετά έγινε μια δεύτερη ανάλογη έρευνα: “Αποδέχεστε την κατασκευή της αποθήκης πυρηνικών αποβλήτων στον τόπο σας, προκειμένου να επωφεληθεί ολόκληρη η Ελβετία, υπό την προϋπόθεση να αποζημιώνεστε όλοι, κατά κεφαλήν, κατ’ έτος, με ένα χρηματικό ποσό;”. Πόσο λέτε να έφτασε το ποσοστό της θετικής απάντησης; Αν απαντάτε 100%, τότε είστε μάλλον 100% Έλληνας, διότι το ποσοστό της θετικής απάντησης των Ελβετών, έπεσε στο μισό, δηλαδή στο 25%. Και το ποσοστό αυτό παρέμεινε αναλλοίωτα χαμηλό ακόμα κι όταν η πρόταση αποζημίωσης αυξήθηκε κι έφτασε τα 8.000 ευρώ κατ’ άτομο, κατ’ έτος…

Πριν εξηγήσω γιατί συνέβη αυτό, πάμε σε ένα δεύτερο παράδειγμα.

Κάποτε στο Ισραήλ έγινε το εξής πείραμα: Οι μαθητές ενός σχολείου χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες. Σκοπός τους θα ήταν να γυρνάνε από σπίτι σε σπίτι, προκειμένου να συλλέξουν χρήματα για κάποιο φιλανθρωπικό έρανο. Οι ιθύνοντες του πειράματος, έκαναν στην πρώτη ομάδα, πριν αυτή ξεκινήσει το έργο της, μια φλογερή ομιλία για το τεράστιο “καλό” του συγκεκριμένου φιλανθρωπικού σκοπού. Στη δεύτερη ομάδα, έκαναν το ίδιο, αλλά πρόσθεσαν στο τέλος ότι από τα κέρδη που θα προέκυπταν από τον έρανο της συγκεκριμένης ομάδας, η ομάδα θα κρατούσε για λογαριασμό της το 1% (το ποσοστό αυτό δεν θα παρακρατούνταν από τον φιλανθρωπικό σκοπό, απλά θα δινόταν ως bonus από τους ιθύνοντες). Στην τρίτη ομάδα, πριν αυτή ξεκινήσει το έργο της, οι ιθύνοντες του πειράματος, έκαναν για τρίτη φορά, μια φλογερή ομιλία για το τεράστιο “καλό” του συγκεκριμένου φιλανθρωπικού σκοπού, αλλά πρόσθεσαν στο τέλος ότι από τα κέρδη που θα προέκυπταν από τον έρανο της συγκεκριμένης ομάδας, η ομάδα θα κρατούσε για λογαριασμό της το 10% (και πάλι: το ποσοστό αυτό δεν θα παρακρατούνταν από τον φιλανθρωπικό σκοπό, απλά θα δινόταν ως bonus από τους ιθύνοντες). Ποια ομάδα πιθανολογείτε ότι τα πήγε καλύτερα; Ποιοι μάζεψαν τα περισσότερα χρήματα; Οι πρώτοι που είχαν για κίνητρο τις αγνές τους προθέσεις; Οι δεύτεροι, που είχαν για κίνητρο, εκτός από τις αγνές τους προθέσεις, το μπόνους του 1%; Ή οι τρίτοι που είχαν για κίνητρο, εκτός από τις αγνές τους προθέσεις, το μπόνους του 10%; Η απάντηση, όλως περιέργως, είναι ότι καλύτερα τα πήγαν οι πρώτοι!

Τι συμπέρασμα βγαίνει από τα δύο αυτά παραδείγματα (κι από άλλα παρόμοια, που μπορεί κανείς να βρει στο βιβλίο του Michael Sandel, What Money can’t buy, προσεχώς υπό έκδοση από τις εκδόσεις Πόλις); Ότι όταν διακυβεύεται ένα “καλό” (ένας ηθικός σκοπός, μια αγνή ιδεολογική στόχευση, κάτι, εν πάση περιπτώσει, που δεν έχει να κάνει με αγοραπωλησία υλικών αγαθών ή υπηρεσιών), το χρήμα έχει την τάση να νοθεύει τα άδολα κίνητρα και να μειώνει, αντί να αυξάνει την αποτελεσματικότητα της προσπάθειας. Στο πρώτο παράδειγμα, το “καλό” είχε να κάνει με το ευρύτερο κοινωνικό όφελος. Όταν επεισήλθε το οικονομικό κίνητρο, οι κάτοικοι του ελβετικού χωριού, αισθάνθηκαν σαν να πέφτουν θύματα δωροδοκίας! “Για τα λεφτά, όχι, δεν το δέχομαι”, ήταν η απάντηση που δόθηκε από τη φωνή της συνείδησής τους. Στο δεύτερο παράδειγμα, το “καλό” σχετιζόταν με ένα φιλανθρωπικό στόχο. Η παρείσφρηση του οικονομικού παράγοντα στο πεδίο των κινήτρων, έκανε τους μαθητές να νιώθουν σαν υπάλληλοι — η ορμή τους νοθεύτηκε από μια δόση υλικής ιδιοτέλειας κι η αποτελεσματικότητά τους επί του ευγενούς στόχου, σημείωσε κάμψη.

Γιατί τα λέω όλα αυτά και τι σχέση έχουν με τη νεοελληνική μας επικαιρότητα; Να σας πω: Ο υπουργός διοικητικής μεταρρύθμισης κ. Κατρούγκαλος δεν έχει πάψει τις τελευταίες μέρες να μας τονίζει πάλιν και πολλάκις πως είναι ένας αγνός ιδεολόγος, που από χρόνια παλεύει για τα δίκαια των απολυμένων ή διαθεσίμων δημοσίων υπαλλήλων. Του το υπαγορεύει το “καθήκον” του, μας λέει, και η “ιδεολογική του ταυτότητα”. Η αποκατάσταση των αδικημένων είναι το δικό του “καλό”. Μόνο που πριν λίγες μέρες, ανακαλύψαμε ότι το δικό του “καλό”, έχει για κίνητρο, πέρα από τις αγνές προθέσεις του συμπαθή ιδεολόγου, και ένα 12% υλικής προμήθειας…

Τα παραδείγματα που σας ανέφερα, μας δίνουν μια ιδέα του πόσο νοθεύεται μια ιδεολογία, από την παρείσφρηση οικονομικών κινήτρων. Δεν εξαφανίζονται οι αγνές προθέσεις, δεν εξαλείφονται τα ιδεολογικά κίνητρα. Απλά γίνονται κάτι λιγότερο από αυτό που ήταν πριν. Στην Ελβετία ή το Ισραήλ, ένας τέτοιος υπουργός θα παραιτούνταν, διότι θα καταλάβαινε πως τα αγνά του κίνητρα χάσκουν έκθετα στις συνειδήσεις των πολλών.

Όμως η Ελλάδα δεν είναι Ισραήλ, ούτε Ελβετία. Κι έτσι μοιραία, θα υποστούμε για κάμποσο ακόμα τον εν λόγω υπουργό, έστω κι αν έχουμε επίγνωση κι εμείς πλέον πως αρκεί και μόνο ένα 12%, για την έκπτωση του “καλού” στην κατάντια του… Κατρούγκαλου!

Advertisements
This entry was posted in Εκεί που 'ναι κι οι άλλοι…. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s